احتمالاً این صحنه برایتان آشناست: اسم ChatGPT را در گوگل جستجو می‌کنید، روی سایتش می‌زنید و… هیچ. صفحه باز نمی‌شود. یا اگر باز می‌شود، پیام کوتاه و سردی می‌بینید با این مضمون که «این سرویس در کشور شما در دسترس نیست». شاید هم دوستی گفته باشد «با فلان برنامه وصل شو، درست می‌شود» و درست هم شده، اما چند هفته بعد اکانتش بی‌خبر بسته شده است.
این سردرگمی کاملاً طبیعی است؛ چون پشت این ماجرا نه یک مانع، بلکه دو مانع جدا از هم وجود دارد. تا وقتی این دو را از هم تشخیص ندهید، هر راه‌حلی که امتحان کنید مثل این است که بخواهید قفلی را با کلید اشتباه باز کنید. در این فصل هنوز قرار نیست راه‌حل بدهیم؛ قرار است مسئله را درست بفهمیم. باور کنید نصف راه همین است.
دو دیوار، نه یکی
فرض کنید می‌خواهید به خانهٔ دوستی بروید. سر کوچه نرده کشیده‌اند و نمی‌گذارند وارد کوچه شوید. از نرده هم که رد شوید، تازه به در خانه می‌رسید و می‌بینید صاحبخانه در را قفل کرده و پشت در نوشته «فعلاً از این محله مهمان نمی‌پذیریم».
دسترسی به ابزارهای هوش مصنوعی از ایران دقیقاً همین وضعیت را دارد:
- دیوار اول (نردهٔ سر کوچه): فیلترینگ داخلی؛ یعنی محدودیتی که از داخل ایران روی اینترنت اعمال می‌شود.
- دیوار دوم (قفل در خانه): محدودیتی که خود شرکت‌های سازنده، به دلیل قوانین کشور خودشان، برای کاربران ایران گذاشته‌اند.
این دو دیوار را دو طرف مختلف ساخته‌اند، به دلایل مختلف، و نشانه‌های متفاوتی هم دارند. بیایید تک‌تک ببینیمشان.
دیوار اول: فیلترینگ داخلی
فیلترینگ (Filtering) یعنی بستن دسترسی به بعضی سایت‌ها و سرویس‌ها از داخل شبکهٔ اینترنت کشور. تصمیمش در داخل ایران گرفته می‌شود و روی همهٔ کسانی که از اینترنت داخلی استفاده می‌کنند اعمال می‌شود؛ فرقی نمی‌کند با اینترنت موبایل وصل شوید یا با اینترنت خانگی.
احتمالاً با فیلترینگ غریبه نیستید؛ همان چیزی است که سال‌هاست سر راه بسیاری از شبکه‌های اجتماعی و سایت‌های خارجی قرار دارد. دربارهٔ ابزارهای هوش مصنوعی هم وضعیت ثابت نیست: ممکن است سرویسی مدتی باز باشد و بعد بسته شود، یا برعکس. گاهی هم خود سایت باز می‌شود ولی بخش‌هایی از آن، مثل صفحهٔ ورود یا اپلیکیشن موبایل، درست کار نمی‌کند.
نشانه‌های دیوار اول
- صفحه اصلاً باز نمی‌شود و مرورگر بعد از مدتی انتظار، خطای اتصال نشان می‌دهد.
- به جای سایت اصلی، به یک صفحهٔ اطلاع‌رسانی داخلی هدایت می‌شوید.
- اپلیکیشن نصب می‌شود ولی مدام پیام «خطا در اتصال» می‌دهد.
نکتهٔ مهم این است که دیوار اول را شرکت سازنده نساخته است. حتی اگر شرکتی هیچ محدودیتی برای کاربران ایرانی نداشت، باز هم فیلترینگ داخلی می‌توانست راه را ببندد. عکسش هم صادق است؛ یعنی ممکن است سایتی از داخل فیلتر نباشد اما شرکت صاحبش شما را راه ندهد. این همان دیوار دوم است.
دیوار دوم: محدودیت از طرف خود شرکت‌ها
حالا فرض کنید از دیوار اول عبور کرده‌اید و صفحهٔ سایت جلوی چشمتان است. اینجا به دیوار دوم می‌رسید؛ دیواری که این بار خود شرکت سازنده ساخته است.
OpenAI، گوگل و Anthropic هر سه شرکت‌هایی آمریکایی‌اند و باید از قوانین آمریکا پیروی کنند. بخشی از این قوانین، مقررات تحریم و صادرات است. به زبان خیلی ساده: دولت آمریکا برای ارائهٔ کالا و خدمات به چند کشور، از جمله ایران، محدودیت‌های جدی گذاشته است. شرکتی که این مقررات را زیر پا بگذارد، ممکن است با جریمه‌های سنگین و دردسرهای حقوقی روبه‌رو شود. برای همین بیشتر شرکت‌های بزرگ ترجیح می‌دهند ریسک نکنند و اصلاً در این کشورها خدمات ندهند.
نتیجه این است که هر کدام از این شرکت‌ها فهرستی به نام «کشورها و مناطق پشتیبانی‌شده» (Supported Countries) منتشر می‌کنند؛ یعنی جاهایی که سرویس رسماً در آن‌ها ارائه می‌شود. در زمان نگارش این کتاب، ایران در فهرست هیچ‌کدام از این سه شرکت نیست.
این محدودیت شخصی نیست و فقط هم مخصوص ایران نیست؛ چند کشور دیگر هم به دلایل مشابه یا متفاوت در این فهرست‌ها جایی ندارند. اما برای ما نتیجه یکی است: شرکت سازنده، رسماً قرار نیست به کاربر ایرانی سرویس بدهد.
شرکت‌ها از کجا می‌فهمند شما کجایید؟
سرویس‌های آنلاین از چند سرنخ برای تشخیص موقعیت شما استفاده می‌کنند. مهم‌ترینش آدرس IP است. IP را مثل پلاک خانه برای اتصال اینترنتی‌تان تصور کنید: هر بار به اینترنت وصل می‌شوید، یک نشانی عددی به اتصال شما داده می‌شود که از روی آن می‌شود فهمید تقریباً در کدام کشور و حتی کدام شهر هستید.
سرنخ‌های دیگری هم هست؛ مثل کد کشور شماره تلفنی که با آن ثبت‌نام می‌کنید و کشور صادرکنندهٔ کارت بانکی‌ای که با آن پول می‌دهید. به همین دلیل است که:
- شماره‌های ایرانی (با کد کشور ۹۸) معمولاً برای تأیید ثبت‌نام در این سرویس‌ها پذیرفته نمی‌شوند.
- کارت‌های بانکی ایرانی به شبکه‌های پرداخت بین‌المللی وصل نیستند و برای خرید اشتراک مستقیم کار نمی‌کنند.
نشانه‌های دیوار دوم
- صفحه باز می‌شود، اما پیامی می‌بینید با این مضمون که «سرویس در کشور یا منطقهٔ شما در دسترس نیست».
- ثبت‌نام تا مرحلهٔ شماره تلفن پیش می‌رود و همان‌جا متوقف می‌شود.
- پرداخت انجام نمی‌شود یا کارت پذیرفته نمی‌شود.
- اکانتی که قبلاً کار می‌کرد، ناگهان غیرفعال می‌شود.
مقایسهٔ دو دیوار در یک نگاه
| ویژگی | دیوار اول: فیلترینگ داخلی | دیوار دوم: محدودیت شرکت‌ها |
|---|---|---|
| چه کسی ساخته؟ | نهادهای تصمیم‌گیر داخل ایران | خود شرکت‌های سازنده |
| دلیلش چیست؟ | سیاست‌های داخلی مدیریت اینترنت | قوانین تحریم و صادرات آمریکا |
| نشانهٔ اصلی | صفحه اصلاً باز نمی‌شود | صفحه باز می‌شود ولی می‌گوید «در کشور شما در دسترس نیست» |
| موقعیت شما را از کجا می‌فهمد؟ | از مسیر اتصال اینترنت داخلی | از IP، شماره تلفن، کارت بانکی و سرنخ‌های دیگر |
| چقدر ثابت است؟ | ممکن است هر از گاهی تغییر کند | نسبتاً ثابت؛ تا وقتی قوانین تحریم عوض نشود |
| عبور از آن چه پیامدی دارد؟ | بحث مقررات داخلی (در فصل سوم می‌گوییم) | خلاف قوانین استفادهٔ سرویس و ریسک بسته شدن اکانت |
قوانین استفاده چه می‌گویند؟
هر بار در یک سایت ثبت‌نام می‌کنید، تیکی می‌زنید کنار جمله‌ای شبیه «با قوانین و شرایط موافقم». پشت این تیک، متنی طولانی به نام قوانین استفاده (Terms of Service) پنهان است که تقریباً هیچ‌کس نمی‌خواندش. اما این متن در واقع یک قرارداد بین شما و شرکت است؛ درست مثل قرارداد اجاره که حقوق و وظایف موجر و مستأجر را مشخص می‌کند. شما با زدن آن تیک، قرارداد را امضا کرده‌اید.
در قوانین استفادهٔ این سرویس‌ها، به‌طور معمول چند نکتهٔ کلیدی آمده است:
- چه کسی اجازهٔ استفاده دارد: حداقل سن، و اینکه سرویس فقط در کشورها و مناطق پشتیبانی‌شده ارائه می‌شود.
- چه کارهایی ممنوع است: مثل دور زدن محدودیت‌های سرویس، فروختن یا در اختیار دیگران گذاشتن اکانت، و استفاده برای کارهای غیرقانونی یا آسیب‌زا.
- حق شرکت برای تعلیق یا بستن اکانت: اینکه شرکت در صورت تشخیص تخلف می‌تواند دسترسی شما را محدود یا قطع کند.
- تکلیف پول اشتراک: اینکه اگر اکانت به‌خاطر تخلف بسته شود، شرکت معمولاً تعهدی به برگرداندن هزینه ندارد.
متن دقیق این قوانین در هر سرویس فرق دارد و هر چند وقت یک بار به‌روز می‌شود. اما روح کلی‌شان در هر سه یکی است.
بگذارید صادق باشیم
در این کتاب قول داده‌ایم واقع‌بین باشیم، پس بی‌پرده می‌گوییم: استفاده از این سرویس‌ها از کشوری که در فهرست پشتیبانی‌شده نیست، خلاف قوانین استفادهٔ آن‌هاست؛ فرقی هم نمی‌کند از چه راهی وصل شده باشید. این یعنی شرکت این حق را برای خودش محفوظ می‌داند که اکانت را بدون هشدار قبلی ببندد. در این صورت ممکن است گفتگوها، فایل‌ها و حتی باقی‌ماندهٔ اشتراک پولی‌تان از دست برود.
آیا این یعنی هر کسی از ایران استفاده کند حتماً اکانتش بسته می‌شود؟ نه لزوماً. بسیاری از کاربران مدت‌ها بدون مشکل کار می‌کنند. اما «مدت‌ها بدون مشکل» با «تضمین‌شده» فرق دارد. ریسک وجود دارد و تصمیم با خود شماست؛ کار ما این است که این تصمیم را با چشم باز بگیرید، نه با وعده‌های فروشنده‌ها.
قوانین را با کمک هوش مصنوعی بخوانید
یک ترفند کاربردی: اگر به یکی از ابزارهای هوش مصنوعی دسترسی دارید (حتی از طریق سرویس‌های واسطی که در فصل بعد معرفی می‌کنیم)، لازم نیست ده‌ها صفحه متن حقوقی انگلیسی را خودتان بخوانید. متن قوانین را معمولاً پایین صفحهٔ اصلی هر سایت، با عنوانی مثل Terms یا Terms of Use پیدا می‌کنید. بخشی از آن را کپی کنید و از هوش مصنوعی بخواهید برایتان ساده‌اش کند:
متن زیر بخشی از قوانین استفادهٔ یک سرویس آنلاین است. آن را به فارسی ساده برایم توضیح بده و فقط به این سه سؤال جواب بده: ۱. چه کسانی و از کجا اجازهٔ استفاده از این سرویس را دارند؟ ۲. در چه شرایطی ممکن است اکانت تعلیق یا بسته شود؟ ۳. اگر اکانت بسته شود، تکلیف اشتراک پولی و اطلاعات من چه می‌شود؟ اگر جواب سؤالی در متن نیامده، صریح بگو «در این متن نیامده» و از خودت چیزی نساز. [متن قوانین را اینجا بچسبانید]
این ترفند فقط مخصوص قوانین سایت‌ها نیست؛ هر متن طولانی و پیچیده، از شرایط یک وام بانکی گرفته تا قرارداد اجاره، را می‌شود همین‌طور به زبان آدمیزاد ترجمه کرد. فقط یادتان باشد که برای تصمیم‌های مهم، خلاصهٔ هوش مصنوعی جای مشورت با یک متخصص را نمی‌گیرد.
چرا اکانت‌ها بسته می‌شوند؟
شرکت‌های بزرگ میلیون‌ها کاربر دارند و نمی‌توانند تک‌تک آن‌ها را دستی بررسی کنند. برای همین سیستم‌های خودکاری دارند که دنبال الگوهای غیرعادی می‌گردند؛ چیزی شبیه سیستم امنیتی بانک که اگر با کارت شما در چند دقیقه ده بار پشت‌سرهم رمز اشتباه زده شود، کارت را موقتاً مسدود می‌کند.
این سیستم‌ها دقیقاً چه چیزهایی را بررسی می‌کنند، هیچ‌وقت کامل اعلام نمی‌شود و مدام هم عوض می‌شود. اما به‌طور کلی، این‌ها رایج‌ترین دلایل حساس شدنشان است:
۱. تغییرهای ناگهانی و پی‌درپی موقعیت
اگر اکانتی صبح از یک کشور، ظهر از کشوری دیگر و عصر از کشور سوم وارد شود، از نگاه سیستم مثل آدمی است که صبحانه را در تهران، ناهار را در استانبول و شام را در توکیو خورده باشد. چنین الگویی معمولاً نشانهٔ دزدیده شدن اکانت یا استفادهٔ چندنفره از آن تلقی می‌شود.
۲. اکانت مشترک
خیلی‌ها برای صرفه‌جویی، یک اکانت پولی را بین چند دوست یا همکار تقسیم می‌کنند. اما وقتی چند نفر از چند جای مختلف و با چند دستگاه، هم‌زمان از یک اکانت استفاده می‌کنند، این دقیقاً همان الگویی است که سیستم‌ها دنبالش هستند. تازه، در اختیار دیگران گذاشتن اکانت به‌تنهایی هم معمولاً خلاف قوانین است.
۳. مشکل در پرداخت
وقتی اطلاعات پرداخت با بقیهٔ اطلاعات اکانت جور درنمی‌آید، یا پرداختی برگشت می‌خورد، یا معلوم می‌شود کارتی که با آن پول داده شده سرقتی بوده، اکانت به‌سرعت زیر ذره‌بین می‌رود. این یکی از رایج‌ترین دلایل بسته شدن اکانت‌های پولی است که از واسطه‌های نامعتبر خریداری شده‌اند.
۴. اکانت‌های خریداری‌شده و دست‌دوم
اکانت‌های آماده‌ای که در کانال‌ها و سایت‌ها فروخته می‌شوند، اغلب با اطلاعات نادرست ساخته شده‌اند یا هم‌زمان به چند نفر فروخته می‌شوند. چنین اکانت‌هایی از روز اول روی هوا هستند.
۵. تخلف در محتوا
این مورد ربطی به کشور ندارد: اگر کسی مرتب درخواست‌هایی بفرستد که خلاف سیاست‌های محتوایی سرویس است، مثل کمک برای کلاهبرداری، هک کردن یا آسیب زدن به دیگران، اکانتش در هر کجای دنیا که باشد ممکن است بسته شود.
این‌ها برای شما چه معنایی دارد؟
شاید بعد از خواندن این فصل کمی دلسرد شده باشید. نگران نباشید؛ هدف ترساندن نیست، هدف هوشمندانه رفتار کردن است. از همین فصل چند نتیجهٔ عملی می‌شود گرفت:
- ۱همه‌چیز را به یک اکانت گره نزنید. کارهای مهم و پرامپت‌های خوبتان را جای دیگری هم نگه دارید.
- ۲اول رایگان، بعد پولی. تا وقتی مطمئن نشده‌اید به نسخهٔ پولی نیاز دارید، سراغش نروید.
- ۳اگر پولی خریدید، کوتاه‌مدت بخرید. اشتراک ماهانه ریسک کمتری از اشتراک سالانه دارد؛ اگر اکانت بسته شود، ضرر کمتری کرده‌اید.
- ۴همیشه یک راه دوم داشته باشید. یک ابزار جایگزین که اگر یکی از دسترس خارج شد، کارتان نخوابد.
- ۵از کسی که «تضمین صددرصد» می‌دهد فاصله بگیرید. در این حوزه هیچ‌کس نمی‌تواند ماندگاری اکانت را تضمین کند.
جمع‌بندی فصل
- دسترسی به ابزارهای هوش مصنوعی از ایران با دو دیوار جداگانه روبه‌روست: فیلترینگ داخلی و محدودیت از طرف خود شرکت‌ها.
- دیوار اول از داخل ایران ساخته شده و نشانهٔ اصلی‌اش این است که سایت اصلاً باز نمی‌شود.
- دیوار دوم را شرکت‌های آمریکایی به دلیل قوانین تحریم و صادرات ساخته‌اند و در زمان نگارش این کتاب، ایران در فهرست کشورهای پشتیبانی‌شدهٔ آن‌ها نیست.
- شرکت‌ها از روی IP، شماره تلفن، اطلاعات پرداخت و سرنخ‌های دیگر موقعیت شما را تشخیص می‌دهند.
- استفاده از این سرویس‌ها از کشورهای پشتیبانی‌نشده خلاف قوانین استفادهٔ آن‌هاست و اکانت ممکن است بدون هشدار بسته شود.
- تغییرهای ناگهانی موقعیت، اکانت مشترک، مشکل در پرداخت، اکانت‌های خریداری‌شده و تخلف محتوایی، رایج‌ترین دلایل حساس شدن سیستم‌ها هستند.
- راه هوشمندانه: پشتیبان داشتن، شروع رایگان، خرید کوتاه‌مدت و همیشه یک راه دوم.
حالا که می‌دانید با چه دیوارهایی طرفید، وقتش رسیده ببینیم چه راه‌هایی پیش روی شماست؛ در فصل سوم همهٔ گزینه‌ها را، از ساده تا حرفه‌ای، با مزایا و ریسک‌هایشان کنار هم می‌گذاریم.
ابزارهای هوش مصنوعی، قیمت‌ها و قوانین استفادهٔ آن‌ها مرتب تغییر می‌کند. مطالب این کتاب جنبهٔ آموزشی دارد؛ پیش از هر تصمیم مالی، حقوقی یا پزشکی با متخصص مشورت کنید و مسئولیت رعایت قوانین هر سرویس با کاربر است.