تصور کنید در یک دفتر با سه همکار تازه کار می‌کنید. اولی پرانرژی و پرایده است؛ هر سؤالی بپرسید، با ده پیشنهاد و کلی شور و شوق جواب می‌دهد — گاهی آن‌قدر که اصل حرف لابه‌لای حاشیه‌ها گم می‌شود. دومی همیشه یک مرورگر باز جلوی دستش دارد و قبل از جواب دادن، سری به گوگل می‌زند. سومی آدم کتاب‌خوان دفتر است؛ یک پروندهٔ صدصفحه‌ای را با حوصله می‌خواند و دقیق می‌گوید کدام بندش ایراد دارد.
اگر با هر سه دقیقاً یک‌جور حرف بزنید، از هیچ‌کدام بهترین کارش را نمی‌گیرید. یک مدیر باتجربه می‌داند به اولی بگوید «کوتاه بگو»، از دومی بخواهد «منبعت را نشانم بده» و به سومی کل پرونده را بسپارد. در فصل‌های قبل اصول پرامپت‌نویسی را یاد گرفتید؛ اصولی که برای هر سه ابزار کار می‌کند. در این فصل یاد می‌گیریم با چند تنظیم کوچک، از ChatGPT، Gemini و Claude هر کدام بهترین خروجی را بگیریم.
اول یک قرار: «تمایل»، نه «قانون»
هر مدل هوش مصنوعی یک رفتار پیش‌فرض دارد؛ یعنی کاری که وقتی شما چیزی مشخص نکرده‌اید، خودش انجام می‌دهد. مثلاً اگر طول جواب را نگویید، یکی بلند می‌نویسد و دیگری کوتاه‌تر. چیزهایی که در این فصل می‌خوانید، همین عادت‌های پیش‌فرض است.
اما دو نکته را فراموش نکنید. اول اینکه شرکت‌ها مدل‌هایشان را هر چند ماه یک بار به‌روز می‌کنند و ممکن است عادتی که اینجا توصیف کرده‌ایم کم‌رنگ‌تر شود یا حتی برعکس شود. دوم اینکه هر جواب، کمی هم به شانس بستگی دارد؛ یک سؤال را دو بار بپرسید، دو جواب متفاوت می‌گیرید. پس این‌ها را تمایل بدانید، نه قانون.
خبر خوب اینکه همهٔ این عادت‌ها با پرامپت قابل کنترل‌اند. ترفندهایی که در ادامه می‌بینید، حتی اگر شخصیت مدل‌ها عوض شود، همچنان به کارتان می‌آید.
ChatGPT: همه‌کاره و خلاق
ChatGPT در ایده دادن، طوفان فکری، نوشتن با لحن‌های مختلف و کارهای خلاقانه عالی است. پرانرژی جواب می‌دهد و تقریباً هیچ‌وقت دست خالی برنمی‌گردد. اما همین اشتیاق، سه عارضهٔ جانبی دارد که باید یاد بگیرید کنترلشان کنید.
عادت اول: پرحرفی
یک سؤال ساده بپرسید؛ احتمالاً جوابی می‌گیرید با چند تیتر، فهرست، کلمه‌های پررنگ، چند ایموجی و در آخر هم جمله‌ای مثل «می‌خواهید برایتان یک نسخهٔ دیگر هم بنویسم؟». گاهی این مفصل بودن مفید است، اما وقتی فقط یک جواب کوتاه می‌خواهید — به‌خصوص روی گوشی — وقتتان را می‌گیرد.
راه‌حل این است که طول جواب را با عدد بگویید و چیزهای اضافه را صریحاً ممنوع کنید. کلمهٔ «کوتاه» نسبی است؛ «کوتاه» از نظر ChatGPT ممکن است سیصد کلمه باشد. اما «حداکثر سه جمله» جای تفسیر ندارد.
حداکثر در ۳ جمله جواب بده. تیتر، فهرست و ایموجی نگذار و در پایان هم پیشنهاد یا سؤال اضافه نپرس.
این جمله را می‌توانید اول گفتگو بنویسید و اضافه کنید «در کل این گفتگو همین‌طور جواب بده». اگر بعد از چند پیام دوباره پرحرف شد — که در گفتگوهای طولانی پیش می‌آید — با یک جملهٔ کوتاه یادآوری کنید.
عادت دوم: تعریف و تمجید بی‌جا
به این عادت در دنیای هوش مصنوعی چاپلوسی (Sycophancy) می‌گویند؛ یعنی تمایل مدل به موافقت با شما و تعریف کردن از ایده‌تان. چرا؟ به زبان ساده، این مدل‌ها طوری آموزش دیده‌اند که جوابشان به دل آدم‌ها بنشیند، و خب، آدم‌ها معمولاً از شنیدن «حق با شماست» خوششان می‌آید.
مثلاً طرح راه‌اندازی یک کافه‌کتاب در شهر کوچکتان را برایش می‌فرستید و جواب می‌گیرید: «ایدهٔ فوق‌العاده‌ای است!» و بعد فهرستی از نقاط قوت. در حالی که شما دقیقاً لازم داشتید ریسک‌ها را بشنوید. شکل دیگرش این است: به جوابش اعتراض می‌کنید و می‌گویید «مطمئنی؟ فکر کنم اشتباه گفتی»، و او سریع عذرخواهی می‌کند و جوابش را عوض می‌کند — حتی اگر جواب اولش درست بوده باشد.
سه راه برای مهار این عادت:
- سؤال جهت‌دار نپرسید. به‌جای «این متن خوب است، نه؟» بپرسید «سه ضعف اصلی این متن چیست؟»
- نقش منتقد به او بدهید. همان نقش‌دهی که در فصل ششم دیدید، اینجا معجزه می‌کند.
- اجازهٔ مخالفت بدهید. صریح بگویید اگر اشتباه می‌کنید، به شما بگوید.
نقش یک مشاور کسب‌وکار سخت‌گیر و بی‌تعارف را بازی کن. طرح زیر را بخوان و فقط نقاط ضعف و ریسک‌هایش را بگو؛ تعریف لازم نیست. اگر فکر می‌کنی این طرح احتمالاً شکست می‌خورد، صریح بگو چرا. [متن طرح خود را اینجا بگذارید]
و وقتی با جوابش مخالفید ولی مطمئن نیستید حق با کیست:
من با جوابت مخالفم، ولی ممکن است اشتباه از من باشد. اگر هنوز فکر می‌کنی جوابت درست است، با دلیل از آن دفاع کن و فقط به این خاطر که من مخالفت کردم نظرت را عوض نکن.
عادت سوم: قالب دلخواه خودش
اگر قالب جواب را نگویید، ChatGPT خودش انتخاب می‌کند؛ معمولاً تیتر و فهرست. اما وقتی قالب مشخصی لازم دارید — یک جدول، یک متن آمادهٔ پیامک، یا دقیقاً پنج مورد — باید دقیق بگویید. مؤثرترین روش این است که یک قالب نمونه بدهید و بگویید «دقیقاً با همین قالب».
مثلاً اگر یک فروشگاه اینستاگرامی دارید و برای محصولاتتان توضیح یکدست می‌خواهید:
برای سه محصول زیر توضیح کوتاه بنویس. برای هر محصول دقیقاً از همین قالب استفاده کن و هیچ چیز دیگری ننویس: نام محصول: یک جملهٔ جذاب: سه ویژگی (هر کدام در یک خط): مناسب برای: محصولات: شال نخی تابستانه، کیف چرم دست‌دوز، دستبند نقره
همین روش برای جدول هم جواب می‌دهد: «جواب را فقط به شکل یک جدول با ستون‌های نام، قیمت و توضیح بده و قبل و بعد از جدول چیزی ننویس.»
یک بار بگویید، همیشه رعایت کند
اگر خسته شده‌اید از اینکه هر بار بنویسید «کوتاه بگو» و «ایموجی نگذار»، خبر خوبی دارم. در زمان نگارش این کتاب، ChatGPT در تنظیماتش بخشی برای شخصی‌سازی دارد که می‌توانید ترجیحات دائمی‌تان را آنجا بنویسید تا در همهٔ گفتگوها رعایت شود. Gemini و Claude هم امکانات مشابهی دارند. اسم و جای این بخش ممکن است عوض شود، اما معمولاً در تنظیمات حساب پیدایش می‌کنید. یک نمونهٔ ساده:
همیشه به فارسی و ساده جواب بده. جواب‌ها کوتاه باشد، مگر اینکه خودم توضیح مفصل بخواهم. ایموجی نگذار. اگر از چیزی مطمئن نیستی، صریح بگو. وقتی نظرم را می‌پرسم، تعارف نکن و ایرادها را هم بگو.
در فصل پانزدهم مفصل سراغ این تنظیمات و ساختن دستیار شخصی می‌رویم.
Gemini: متصل به گوگل
برگ برندهٔ اصلی Gemini نوشتن نیست؛ جایی است که به آن وصل است: جستجوی گوگل و سرویس‌های حساب گوگل شما. جواب‌هایش معمولاً مرتب و پر از اطلاعات است، اما لحنش گاهی رسمی و کتابی می‌شود. برای اینکه بیشترین بهره را از Gemini ببرید، پرامپتتان باید او را به استفاده از همین اتصال‌ها تشویق کند.
صریح بگویید «جستجو کن»
Gemini معمولاً خودش تصمیم می‌گیرد کی جستجو کند و کی از دانستهٔ خودش جواب بدهد. وقتی سؤالتان به اطلاعات تازه نیاز دارد، این تصمیم را به او نسپارید. صریح بگویید جستجو کند، بازهٔ زمانی را مشخص کنید و بخواهید تاریخ هر اطلاعات را بنویسد.
در وب جستجو کن و گوشی‌های میان‌رده‌ای را که در سه ماه گذشته معرفی شده‌اند پیدا کن. برای هر کدام تاریخ معرفی و منبع خبر را بنویس. اگر اطلاعات مطمئنی پیدا نکردی، بگو پیدا نکردم و حدس نزن.
در این پرامپت چهار عبارت کلیدی هست: «جستجو کن»، «سه ماه گذشته»، «منبع» و «حدس نزن». همین چهار عبارت، کیفیت جواب را به‌شکل محسوسی بالا می‌برد.
منبع بخواهید — و بازش کنید
جستجو کردن به این معنا نیست که جواب حتماً درست است. ممکن است Gemini یک خبر قدیمی را تازه فرض کند یا دو منبع را با هم قاطی کند. پس منبع بخواهید و دست‌کم منبع ادعاهای مهم را خودتان باز کنید.
برای هر ادعای مهم در جوابت، لینک منبع را کنار همان جمله بیاور. منابع رسمی و معتبر را به وبلاگ‌ها و انجمن‌ها ترجیح بده.
در بعضی نسخه‌های Gemini دکمه‌ای هم برای بررسی دوبارهٔ جواب با جستجوی گوگل وجود دارد که جمله‌هایی را که منبع تأییدشان می‌کند یا رد می‌کند، رنگی نشان می‌دهد. اگر آن را دیدید، حتماً استفاده کنید؛ اما بررسی نهایی همچنان با خود شماست.
کار با جیمیل، درایو و دیگر سرویس‌های گوگل
اگر اجازه بدهید (معمولاً از بخش تنظیمات و با عنوانی شبیه «برنامه‌ها» یا «اتصال‌ها»)، Gemini می‌تواند در جیمیل شما جستجو کند، فایل‌های گوگل درایو را بخواند و با سرویس‌هایی مثل یوتیوب و نقشه کار کند. در بعضی نسخه‌ها هم کافی است در کادر پیام علامت @ را تایپ کنید تا فهرست سرویس‌ها ظاهر شود و یکی را انتخاب کنید.
راز پرامپت خوب در این حالت این است: همان‌طور بنویسید که خودتان در جیمیل جستجو می‌کنید. اسم سرویس را بیاورید، بازهٔ زمانی را بگویید، فرستنده یا اسم فایل را مشخص کنید و قالب خروجی را تعیین کنید.
در جیمیل من، ایمیل‌های دو هفتهٔ اخیر را که دربارهٔ «پیش‌فاکتور» هستند پیدا کن و نتیجه را در یک جدول بنویس: فرستنده، تاریخ، موضوع و مبلغ (اگر ذکر شده).
فایل «گزارش فروش پاییز» را در گوگل درایو من پیدا کن و سه نکتهٔ مهم آن را در سه جمله بنویس.
لحن خشک را نرم کنید
متن‌هایی که Gemini می‌نویسد گاهی شبیه بخشنامهٔ اداری یا کتاب درسی است. ساده‌ترین درمان، دادن یک جملهٔ نمونه از لحن دلخواه است؛ مدل‌ها لحن را از نمونه خیلی بهتر از توصیف یاد می‌گیرند.
این متن را برای کانال تلگرام کسب‌وکارم بازنویسی کن. لحن صمیمی و خودمانی باشد، مثل این جمله: «سلام دوستان! این هفته یه خبر خوب براتون داریم.» جمله‌ها کوتاه باشد و از کلمه‌های اداری و کتابی پرهیز کن.
Claude: متن‌های بلند، نوشتن دقیق و تحلیل اسناد
Claude را مثل همان همکار کتاب‌خوان تصور کنید. متن‌هایش معمولاً طبیعی‌تر است، دستورهای دقیق و چندمرحله‌ای را با حوصله دنبال می‌کند و بیشتر از بقیه پیش می‌آید که بگوید «مطمئن نیستم». نقطهٔ قوتش وقتی واقعاً پیدا می‌شود که یک سند بلند و یک دستور دقیق به او بدهید. سه ترفند اصلی کار با Claude این‌هاست.
ترفند اول: سند را اول بدهید، سؤال را آخر
وقتی یک متن بلند — قرارداد، گزارش، مقاله — را داخل پیام می‌چسبانید، اول سند را بگذارید و سؤال یا دستور را در انتهای پیام بنویسید. هم تجربهٔ کاربران و هم راهنمای خود سازندهٔ Claude نشان می‌دهد که این ترتیب، جواب دقیق‌تری می‌دهد.
نکتهٔ دوم این است که مرز سند را مشخص کنید. متن را بین دو برچسب بگذارید؛ مثلاً یکی در ابتدا به شکل «<قرارداد>» و یکی در انتها به شکل «</قرارداد>». این برچسب‌ها مثل برچسب روی پوشه‌اند و به مدل می‌گویند سند دقیقاً از کجا شروع و کجا تمام می‌شود. اسم برچسب هر چیزی می‌تواند باشد، حتی فارسی؛ فقط برچسب پایانی یک خط مورب (/) اضافه دارد. اگر چند سند دارید، هر کدام را در برچسب جداگانه با اسم خودش بگذارید.
اگر به‌جای چسباندن متن، فایل را بارگذاری می‌کنید، برچسب لازم نیست؛ کافی است در سؤالتان به اسم فایل اشاره کنید.
<قرارداد> [متن کامل قرارداد اجاره را اینجا بچسبانید] </قرارداد> من مستأجر این خانه هستم. قرارداد بالا را با دقت بخوان و بندهایی را که ممکن است به ضرر من باشد پیدا کن. برای هر مورد شمارهٔ بند را بنویس، به زبان ساده توضیح بده چرا ممکن است مشکل‌ساز باشد و بگو چه سؤالی باید از موجر یا مشاور املاک بپرسم.
این پرامپت به شما آگاهی می‌دهد، نه مشاورهٔ حقوقی. برای امضای یک قرارداد واقعی همچنان باید با یک متخصص مشورت کنید؛ در فصل نهم دلیلش را مفصل می‌گوییم و در فصل چهاردهم سراغ کاربرد هوش مصنوعی در معاملهٔ ملک می‌رویم.
ترفند دوم: دستور ساختاریافته بدهید
Claude دستورهای بلند و دقیق را خوب دنبال می‌کند، به شرطی که مرتب باشند. به‌جای یک پاراگراف درهم، بخش‌های مختلف درخواستتان را با همان برچسب‌ها از هم جدا کنید: زمینه، وظیفه، قالب و محدودیت‌ها. این همان فرمول‌هایی است که در فصل ششم یاد گرفتید، فقط با مرزهای روشن‌تر.
<زمینه> من مدیر یک آموزشگاه زبان کوچک در شیراز هستم. بیشتر زبان‌آموزهایمان نوجوان‌اند و پدر و مادرها شهریه را پرداخت می‌کنند. </زمینه> <وظیفه> یک پیامک برای اولیا بنویس و خبر بده که کلاس‌های ترم جدید از اول مهر شروع می‌شود و ثبت‌نام زودهنگام تا آخر شهریور تخفیف دارد. </وظیفه> <قالب> حداکثر ۵۰ کلمه، محترمانه و گرم، بدون ایموجی. </قالب> <محدودیت‌ها> درصد تخفیف را ننویس؛ فقط بگو «تخفیف ویژه». به‌جای شمارهٔ تماس بنویس [شماره] تا خودم پرش کنم. </محدودیت‌ها>
ترفند سوم: بخواهید از خود سند نقل‌قول کند
مؤثرترین راه برای اینکه هوش مصنوعی هنگام کار با یک سند چیزی از خودش نسازد، این است که اول جمله‌های مربوط را عیناً از سند نقل کند و بعد فقط بر اساس همان‌ها جواب بدهد. این کار دو فایده دارد: مدل را مجبور می‌کند داخل محدودهٔ سند بماند، و شما می‌توانید هر نقل‌قول را در فایل اصلی جستجو کنید (با کلیدهای Ctrl و F) و در چند ثانیه مطمئن شوید واقعاً آنجا نوشته شده است.
با توجه به گزارش بالا به این سؤال جواب بده: [سؤال شما] اول، جمله‌هایی از گزارش را که به این سؤال مربوط است عیناً و داخل گیومه نقل کن. بعد فقط بر اساس همین نقل‌قول‌ها جواب بده. اگر جواب در گزارش نیامده، صریحاً بگو «در سند نیامده» و از خودت چیزی اضافه نکن.
این ترفند در هر سه ابزار جواب می‌دهد، اما در کار با اسناد طولانی — که زمین بازی Claude است — بیشترین ارزش را دارد.
یک پرامپت، سه جواب
حالا وقت آن است که همهٔ این‌ها را کنار هم ببینیم. چهار کار رایج را انتخاب کرده‌ایم. برای هر کدام یک پرامپت ساده و خام آمده، بعد اینکه هر مدل معمولاً با آن چه می‌کند، و ترفندی که جواب را بهتر می‌کند. باز هم یادتان باشد: این‌ها تمایل است و ممکن است در تجربهٔ شما فرق کند.
کار اول: کپشن اینستاگرام
برای معرفی کیک‌های خانگی شیرینی‌فروشی‌ام در اینستاگرام یک کپشن بنویس.
| مدل | معمولاً چه جوابی می‌دهد | ترفندی که بهتر جواب می‌دهد |
|---|---|---|
| ChatGPT | چند گزینهٔ پرانرژی با ایموجی و هشتگ فراوان؛ گاهی کمی اغراق‌آمیز | «فقط یک کپشن، حداکثر چهار خط، حداکثر دو ایموجی و پنج هشتگ» |
| Gemini | متنی مرتب و درست، اما گاهی رسمی و تبلیغاتیِ کلیشه‌ای | یک جملهٔ نمونه از لحن دلخواهتان بدهید |
| Claude | متنی روان‌تر و طبیعی‌تر، معمولاً با ایموجی و هشتگ کمتر | اگر شور بیشتری می‌خواهید صریح بگویید: «پرانرژی‌تر، با چند هشتگ مرتبط» |
کار دوم: اطلاعات تازه
شرایط و مدارک لازم برای ویزای تحصیلی کانادا در حال حاضر چیست؟
| مدل | معمولاً چه جوابی می‌دهد | ترفندی که بهتر جواب می‌دهد |
|---|---|---|
| ChatGPT | اگر جستجو فعال باشد، با منبع جواب می‌دهد؛ وگرنه ممکن است از دانستهٔ قدیمی‌اش بگوید بدون اینکه قدیمی بودنش را اعلام کند | «در وب جستجو کن، فقط از سایت‌های رسمی، و تاریخ هر اطلاعات را بنویس» |
| Gemini | معمولاً جستجو می‌کند و خلاصهٔ تازه‌ای می‌دهد، اما همیشه منبع هر جمله را جدا نشان نمی‌دهد | «برای هر ادعا لینک منبع رسمی بیاور» و استفاده از دکمهٔ بررسی دوباره |
| Claude | اگر قابلیت جستجو فعال باشد جستجو می‌کند؛ وگرنه معمولاً می‌گوید اطلاعاتش تاریخ دارد و پیشنهاد می‌کند سایت رسمی را ببینید | جستجو را فعال کنید، یا متن صفحهٔ رسمی را بچسبانید و بخواهید برایتان توضیحش بدهد |
کار سوم: تحلیل یک گزارش چهل‌صفحه‌ای
این گزارش را بخوان و بگو مهم‌ترین نتیجه‌هایش چیست.
| مدل | معمولاً چه جوابی می‌دهد | ترفندی که بهتر جواب می‌دهد |
|---|---|---|
| ChatGPT | خلاصه‌ای مرتب با تیتر و فهرست؛ گاهی جمله‌های کلی که دقیقاً در گزارش نیامده | «فقط از متن گزارش، و برای هر نکته بگو در کدام بخش آمده» |
| Gemini | فایل بزرگ را سریع می‌خواند و خلاصه‌ای پراطلاعات ولی گاهی خشک می‌دهد | مخاطب و طول را مشخص کنید: «برای مدیری که دو دقیقه وقت دارد، در پنج نکته» |
| Claude | خلاصه‌ای دقیق و پرجزئیات که گاهی از چیزی که لازم دارید بلندتر است | نقل‌قول از سند بخواهید و سقف طول بگذارید |
کار چهارم: نقد یک ایده
می‌خواهم در شهرمان یک کافه‌کتاب باز کنم. نظرت چیست؟
| مدل | معمولاً چه جوابی می‌دهد | ترفندی که بهتر جواب می‌دهد |
|---|---|---|
| ChatGPT | مشتاق و دلگرم‌کننده؛ نقاط قوت را پررنگ و ریسک‌ها را ملایم می‌گوید | نقش منتقد سخت‌گیر بدهید و بپرسید «سه دلیل اصلی که ممکن است شکست بخورد چیست؟» |
| Gemini | فهرستی متوازن از مزایا و معایب، اما معمولاً کلی | جزئیات محلی بدهید (شهر، بودجه، رقبا) و بخواهید دربارهٔ کسب‌وکارهای مشابه جستجو کند |
| Claude | بیشتر احتمال دارد نگرانی‌ها را مطرح کند یا از شما سؤال بپرسد | جزئیات کامل بدهید و بپرسید «قبل از سرمایه‌گذاری چه چیزهایی را باید بسنجم؟» |
همان‌طور که می‌بینید، ترفندها چیز عجیبی نیستند؛ همان اصول فصل‌های قبل‌اند — عدد دادن، نمونه دادن، نقش دادن، منبع خواستن — فقط در جایی که هر مدل بیشتر به آن نیاز دارد.
جمع‌بندی فصل
- هر مدل رفتار پیش‌فرض خودش را دارد؛ این‌ها تمایل‌اند، نه قانون، و همه با پرامپت قابل کنترل‌اند.
- ChatGPT: طول جواب را با عدد بگویید، به‌جای تأیید نقد بخواهید، اجازهٔ مخالفت بدهید و برای قالب، نمونه بدهید.
- Gemini: صریح بگویید «جستجو کن»، منبع و تاریخ بخواهید، برای کار با جیمیل و درایو دقیق مثل یک جستجوی واقعی بنویسید و برای لحن، جملهٔ نمونه بدهید.
- Claude: سند را اول و سؤال را آخر بگذارید، مرز سند و بخش‌های دستور را با برچسب مشخص کنید و بخواهید پیش از جواب، از خود سند نقل‌قول کند.
- ترجیحات همیشگی‌تان را یک بار در بخش شخصی‌سازی بنویسید تا مجبور نباشید هر بار تکرارشان کنید.
- داور نهایی، تجربهٔ خود شماست؛ هر چه بیشتر کار کنید، بهتر می‌فهمید کدام کار را به کدام بسپارید.
اما این سه همکار، با همهٔ تفاوت‌هایشان، در یک چیز مشترک‌اند: گاهی با اطمینان کامل اشتباه می‌کنند — و در فصل نهم یاد می‌گیریم این دام‌ها را بشناسیم و از آن‌ها در امان بمانیم.
ابزارهای هوش مصنوعی، قیمت‌ها و قوانین استفادهٔ آن‌ها مرتب تغییر می‌کند. مطالب این کتاب جنبهٔ آموزشی دارد؛ پیش از هر تصمیم مالی، حقوقی یا پزشکی با متخصص مشورت کنید و مسئولیت رعایت قوانین هر سرویس با کاربر است.