در پیشگفتار با یک واژه‌نامهٔ کوچک شروع کردیم. حالا که به انتهای کتاب رسیده‌ایم، اینجا همهٔ اصطلاح‌های مهم کتاب را یک‌جا و به زبان ساده آورده‌ایم؛ هر کدام در یک جمله.
واژه‌ها به ترتیب الفبای فارسی مرتب شده‌اند. معادل انگلیسی هر واژه را هم داخل پرانتز آورده‌ایم، چون در منوها و تنظیمات این ابزارها و در آموزش‌های اینترنتی، بیشتر با همان اسم انگلیسی روبه‌رو می‌شوید. شمارهٔ فصلی که مفصل‌تر دربارهٔ هر واژه حرف زده‌ایم هم، هر جا لازم بود، در انتهای توضیح آمده است.
آ / ا
- آدرس آی‌پی (IP Address): نشانی عددی هر دستگاه در اینترنت که سایت‌ها از روی آن تقریباً می‌فهمند شما از کدام کشور وصل شده‌اید (فصل ۲).
- آموزش مدل (Model Training): فرایندی که مدل در آن با خواندن حجم عظیمی از متن، الگوهای زبان را یاد می‌گیرد؛ بعضی سرویس‌ها از گفتگوهای کاربران هم برای آموزش نسخه‌های بعدی استفاده می‌کنند، مگر اینکه در تنظیمات خاموشش کنید (فصل ۴).
- اپلیکیشن تولید کد (Authenticator App): برنامه‌ای روی گوشی که هر چند ثانیه یک کد یک‌بارمصرف تازه برای ورود دومرحله‌ای می‌سازد و معمولاً از پیامک مطمئن‌تر است (فصل ۴).
- ارجاع به منبع (Citation): نام یا نشانی منبعی که هوش مصنوعی ادعایش را از آن برداشته است؛ همیشه بازش کنید و ببینید واقعاً همان حرف را می‌زند یا نه (فصل ۱۰).
- اشتراک (Subscription): پرداخت منظم، معمولاً ماهانه، برای نسخهٔ پولی یک ابزار که مدل‌های قوی‌تر و سقف استفادهٔ بالاتری در اختیارتان می‌گذارد (فصل ۱ و ۳).
- افزونهٔ مرورگر (Browser Extension): برنامهٔ کوچکی که به مرورگر اضافه می‌شود و گاهی اجازه دارد هر چیزی را که در صفحه می‌بینید یا تایپ می‌کنید بخواند (فصل ۴).
ب
- بارگذاری (Upload): فرستادن یک فایل، مثل PDF، عکس یا فایل اکسل، از دستگاه شما به ابزار هوش مصنوعی تا روی آن کار کند.
- بدافزار (Malware): برنامهٔ مخربی که خودش را به شکل یک برنامهٔ مفید جا می‌زند، مثلاً یک VPN یا «نسخهٔ بی‌محدودیت» یک اپلیکیشن، و اطلاعات شما را می‌دزدد (فصل ۳).
پ
- پرامپت (Prompt): هر چیزی که برای هوش مصنوعی می‌نویسید؛ سؤال، دستور یا درخواست (فصل ۵).
- پرامپت بدون مثال (Zero-shot Prompting): وقتی فقط کار را توضیح می‌دهید و هیچ نمونه‌ای از جواب دلخواهتان نمی‌آورید؛ ساده‌ترین و رایج‌ترین نوع پرامپت (فصل ۶).
- پنجرهٔ زمینه (Context Window): حداکثر مقدار متنی که مدل در یک گفتگو می‌تواند هم‌زمان «جلوی چشمش» داشته باشد؛ اگر گفتگو از آن بلندتر شود، بخش‌های اول کم‌کم از یادش می‌رود.
ت
- تاریخ قطع دانش (Knowledge Cutoff): تاریخی که اطلاعات آموزشی مدل تا آنجا جمع شده و مدل از اتفاق‌های بعد از آن خبر ندارد، مگر اینکه در وب جستجو کند (فصل ۹).
- تأیید دومرحله‌ای (Two-Step Verification یا 2FA): قفل دوم اکانت؛ یعنی برای ورود، علاوه بر رمز، یک کد از گوشی شما هم لازم است (فصل ۴).
- تحقیق عمیق (Deep Research): قابلیتی که در آن هوش مصنوعی چند دقیقه وقت می‌گذارد، ده‌ها منبع را می‌گردد و می‌خواند و یک گزارش مفصل همراه با فهرست منابع تحویل می‌دهد (فصل ۱۰).
- تقویم محتوایی (Content Calendar): جدولی که مشخص می‌کند در هر روز از یک بازهٔ زمانی، چه محتوایی با چه موضوعی و در کدام شبکه منتشر شود (فصل ۱۱).
- توکن (Token): واحد اندازه‌گیری متن برای هوش مصنوعی، تقریباً به اندازهٔ تکه‌ای از یک کلمه، که طول پیام‌ها و سقف استفاده با آن سنجیده می‌شود.
- توهم (Hallucination): وقتی هوش مصنوعی چیز نادرستی، مثل یک عدد یا منبع ساختگی، را با همان لحن مطمئنی می‌گوید که حرف درست را می‌گوید (فصل ۹).
ج
- جستجوی وب (Web Search): قابلیتی که به هوش مصنوعی اجازه می‌دهد برای جواب دادن، همان لحظه در اینترنت بگردد و اطلاعات تازه همراه با منبع بیاورد (فصل ۸ و ۱۰).
چ
- چاپلوسی (Sycophancy): تمایل مدل به موافقت با شما و تعریف کردن از ایده‌تان، حتی وقتی ایده ایراد جدی دارد (فصل ۸).
- چارچوب CO-STAR: فرمول شش‌جزئی فصل ۶ برای پرامپت‌های دقیق: زمینه (Context)، هدف (Objective)، سبک (Style)، لحن (Tone)، مخاطب (Audience) و قالب جواب (Response).
- چارچوب CREATE: فرمول شش‌جزئی دیگری از فصل ۶ که با نقش شروع می‌شود: نقش (Character)، درخواست (Request)، مثال‌ها (Examples)، تنظیم‌ها (Adjustments)، نوع خروجی (Type of output) و نکته‌های تکمیلی (Extras).
- چارچوب RTF: ساده‌ترین فرمول پرامپت فصل ۶، در سه جزء: نقش (Role)، کار (Task) و قالب (Format).
- چت‌بات (Chatbot): برنامه‌ای که در یک پنجرهٔ گفتگو، درست مثل یک پیام‌رسان، با آن حرف می‌زنید و جواب می‌گیرید.
ح
- حافظه (Memory): قابلیتی که در آن ابزار نکته‌هایی دربارهٔ شما را از گفتگوهای قبلی به خاطر می‌سپارد؛ می‌توانید ببینید چه یادش مانده، آن را پاک کنید یا کلاً خاموشش کنید (فصل ۴ و ۱۵).
- حساب کاربری (Account): هویت شما در یک سرویس، شامل ایمیل، رمز، تنظیمات و تاریخچهٔ گفتگوها؛ همان که در این کتاب بیشتر «اکانت» صدایش کرده‌ایم.
خ
- خروجی گرفتن از داده‌ها (Data Export): گزینه‌ای در تنظیمات اکانت که از گفتگوها و اطلاعات شما یک فایل پشتیبان می‌سازد تا بیرون از آن سرویس نگهش دارید (فصل ۴).
د
- دستورالعمل‌های شخصی (Custom Instructions): توضیحاتی دربارهٔ خودتان و سلیقه‌تان که یک بار در تنظیمات می‌نویسید و ابزار در همهٔ گفتگوها رعایتشان می‌کند (فصل ۱۵).
- دستیار سفارشی (Custom Assistant): نسخه‌ای از چت‌بات که برای یک کار مشخص، با دستورالعمل‌ها و فایل‌های خودتان تنظیمش کرده‌اید و هر بار آماده سراغش می‌روید؛ هر ابزار اسم خودش را برای این قابلیت دارد (فصل ۱۵).
- دعوت به اقدام (Call to Action): جملهٔ پایانی یک پست یا متن تبلیغاتی که به مخاطب می‌گوید حالا دقیقاً چه کند؛ مثل «برای رزرو وقت بازدید پیام بدهید».
ر
- رابط برنامه‌نویسی (API): راهی که نرم‌افزارها با آن مستقیم و بدون باز کردن سایت اصلی با مدل هوش مصنوعی حرف می‌زنند؛ سرویس‌های واسط معمولاً از همین راه کار می‌کنند (فصل ۳).
- راستی‌آزمایی (Fact-checking): چک کردن ادعاها، عددها و منابع یک جواب در منابع مستقل، پیش از اینکه به آن تکیه کنید (فصل ۹).
- رفع خطا (Debugging): پیدا کردن علت اشکال در یک کد یا فرمول و درست کردن آن؛ یکی از کارهایی که هوش مصنوعی در آن کمک بزرگی است (فصل ۱۲).
ز
- زمینه (Context): اطلاعات پس‌زمینه‌ای که در پرامپت می‌دهید، مثل اینکه کی هستید، جواب را برای چه می‌خواهید و مخاطبش کیست؛ هر چه زمینه روشن‌تر باشد، جواب دقیق‌تر است (فصل ۵ و ۶).
س
- ساخت تصویر (Image Generation): قابلیتی که از روی یک توصیف متنی، تصویری تازه می‌سازد؛ برای گرفتن نتیجهٔ خوب، اینجا هم باید پرامپت دقیق نوشت (فصل ۱۱).
- سرویس واسط (Intermediary Service): سایت، اپلیکیشن یا ربات ایرانی که مدل‌های هوش مصنوعی خارجی را از راه API، با محیط فارسی و پرداخت ریالی، در اختیارتان می‌گذارد (فصل ۳).
- سقف استفاده (Usage Limit): حداکثر تعداد پیام یا حجم کاری که در یک بازهٔ زمانی مجازید؛ وقتی به آن برسید، باید چند ساعت صبر کنید یا سراغ نسخهٔ پولی بروید (فصل ۱).
- سوگیری (Bias): یک‌طرفه بودن پنهان در جواب‌ها که از متن‌های آموزشی مدل به ارث رسیده است؛ مثلاً نگاه یک‌جانبه به یک گروه، فرهنگ یا موضوع (فصل ۹).
- سیاست حریم خصوصی (Privacy Policy): متنی که می‌گوید یک سرویس چه اطلاعاتی از شما جمع می‌کند، چه مدت نگه می‌دارد و با چه کسانی به اشتراک می‌گذارد (فصل ۳).
ش
- شمارهٔ مجازی (Virtual Number): شماره‌ای که فروشنده‌های آنلاین برای دریافت پیامک تأیید اجاره می‌دهند یا می‌فروشند؛ چون کنترلش دست شما نیست، اکانت را در خطر از دست رفتن قرار می‌دهد (فصل ۳).
ع
- عامل هوش مصنوعی (AI Agent): ابزاری که فقط جواب نمی‌دهد، بلکه خودش چند کار را پشت‌سرهم انجام می‌دهد، مثل جستجو در وب، باز کردن صفحه‌ها یا کار با فایل‌ها، و در آخر نتیجه را گزارش می‌کند.
ف
- فکر کردن قدم‌به‌قدم (Chain of Thought): خواستن از هوش مصنوعی که پیش از جواب نهایی، مسئله را مرحله‌به‌مرحله حل کند؛ ترفندی ساده که اشتباه را در مسئله‌های چندمرحله‌ای کم می‌کند (فصل ۶).
- فیشینگ (Phishing): ساختن صفحه، ایمیل یا پیامکی شبیه نسخهٔ اصلی، تا شما خودتان رمز یا کد تأییدتان را در آن وارد کنید (فصل ۴).
- فیلترینگ (Filtering): مسدود شدن دسترسی به یک سایت از داخل کشور؛ همان «دیوار اول» که در فصل ۲ دربارهٔ آن حرف زدیم.
ق
- قالب خروجی (Output Format): شکلی که می‌خواهید جواب در آن بیاید؛ مثل فهرست، جدول، متن کوتاه یا متنی با تعداد کلمهٔ مشخص (فصل ۵ و ۶).
- قوانین استفاده (Terms of Service یا ToS): قراردادی که با زدن تیک «موافقم» هنگام ثبت‌نام، بین شما و شرکت بسته می‌شود و می‌گوید چه کارهایی مجاز است و چه کارهایی نه (فصل ۲).
ک
- کد پشتیبان (Backup Codes): چند کد یک‌بارمصرف که هنگام فعال کردن تأیید دومرحله‌ای می‌گیرید تا اگر گوشی‌تان گم شد، باز هم بتوانید وارد اکانت شوید (فصل ۴).
- کشورهای پشتیبانی‌شده (Supported Countries): فهرستی که هر شرکت از جاهایی منتشر می‌کند که سرویسش رسماً در آن‌ها ارائه می‌شود (فصل ۲).
گ
- گفتگوی موقت (Temporary Chat): حالتی که گفتگو در تاریخچهٔ اکانت ذخیره نمی‌شود؛ مناسب سؤال‌هایی که نمی‌خواهید ردی از آن‌ها در اکانتتان بماند (فصل ۴).
- گیفت کارت (Gift Card): کد اعتباری از پیش پرداخت‌شده برای فروشگاه‌های دیجیتال خارجی، چیزی شبیه کارت شارژ، که خریدنش از فروشندهٔ نامعتبر پرریسک است (فصل ۳).
م
- مدل استدلالی (Reasoning Model): مدلی که پیش از جواب دادن، از چند ثانیه تا چند دقیقه «فکر می‌کند» و در مسئله‌های ریاضی، منطقی و چندمرحله‌ای دقیق‌تر است.
- مدل چندوجهی (Multimodal Model): مدلی که علاوه بر متن، تصویر، صدا، فایل یا ویدیو را هم می‌فهمد و گاهی می‌سازد.
- مدل زبانی بزرگ (Large Language Model یا LLM): «مغز» پشت ابزارهایی مثل ChatGPT، Gemini و Claude؛ برنامه‌ای که با خواندن حجم عظیمی از متن، یاد گرفته زبان انسان را بفهمد و بنویسد.
- مدیر رمز عبور (Password Manager): برنامه‌ای که همهٔ رمزهایتان را به‌صورت رمزگذاری‌شده نگه می‌دارد تا فقط یک رمز اصلی را به خاطر بسپارید (فصل ۴).
- مهندسی پرامپت (Prompt Engineering): مهارت نوشتن پرامپت‌هایی که بهترین جواب ممکن را بگیرند؛ همان چیزی که کل بخش دوم کتاب دربارهٔ آن است.
ن
- نشست فعال (Active Session): هر دستگاه یا مرورگری که در حال حاضر وارد اکانت شما شده است؛ فهرستش را در تنظیمات ببینید و دستگاه‌های ناآشنا را بیرون کنید (فصل ۴).
- نقش‌دهی (Role Prompting): شروع پرامپت با دادن یک نقش به هوش مصنوعی، مثل «تو یک ویراستار باتجربه هستی»، تا با دانش و لحن همان نقش جواب دهد (فصل ۶).
و
- وی‌پی‌ان (VPN): ابزاری که ترافیک اینترنت شما را از یک تونل رمزگذاری‌شده به سروری در کشوری دیگر می‌برد؛ از فیلترینگ عبورتان می‌دهد، اما قوانین استفادهٔ شرکت‌ها را عوض نمی‌کند (فصل ۳).
ه
- هوش مصنوعی (Artificial Intelligence یا AI): برنامه‌ای که کارهایی مثل نوشتن، خلاصه کردن، ترجمه و جواب دادن به سؤال را انجام می‌دهد که قبلاً فقط از انسان برمی‌آمد.
- هوش مصنوعی مولد (Generative AI): نوعی از هوش مصنوعی که محتوای تازه می‌سازد؛ متن، تصویر، صدا یا ویدیو.
ی
- یاد دادن با مثال (Few-shot Prompting): گذاشتن یک یا چند نمونه از جواب دلخواه در پرامپت، تا هوش مصنوعی الگو و لحن شما را تقلید کند (فصل ۶).
پرامپت
اصطلاح [اصطلاح مورد نظر] را در یک جمله و با یک مثال روزمره، برای کسی توضیح بده که تازه کار با هوش مصنوعی را شروع کرده است. اگر این اصطلاح چند معنی دارد، معنی رایجش در دنیای هوش مصنوعی را بگو.
و این، پایان کتاب است؛ اما شروع کار شما. حالا هم می‌دانید چطور امن وارد این دنیا شوید، هم می‌دانید چطور درست بپرسید و هم دیده‌اید هوش مصنوعی در کار و زندگی، از یک ایمیل ساده تا خرید خانه، چه کمکی می‌تواند بکند. بهترین قدم بعدی ساده است: همین امروز یکی از پرامپت‌های پیوست اول را بردارید و امتحانش کنید.
ابزارهای هوش مصنوعی، قیمت‌ها و قوانین استفادهٔ آن‌ها مرتب تغییر می‌کند. مطالب این کتاب جنبهٔ آموزشی دارد؛ پیش از هر تصمیم مالی، حقوقی یا پزشکی با متخصص مشورت کنید و مسئولیت رعایت قوانین هر سرویس با کاربر است.